بایگانی مقالات

  • اصول و گام های اصلاح اندیشه دینی (در تفکر شیعی)

  • (بخش اول)

    اصل دهم: ضرورت مشخّص نمودن معنا و هویت «اجتهاد»

    مراد از «اجتهاد» از دیدگاه مشهور عبارت است از: استنباط حکم شرعی از مدارک و منابع شرعیه، و منظور از مدارک شرعیه، قرآن و سنّت و عقل و اجماع می باشد.

    از ظاهر تعریف فوق چنین بر می آید که «اجتهاد»، یک فعالیت علمیِ مختصِّ به فقه و فروع دین است و لا غیر! با وجود اینکه بزرگان قوم متّفق القول اند بر ضرورت «اجتهاد در عقیده» و اصول دین؛ به این دلیل که خودشان صراحتاً [به ویژه در اوّل رساله های عملیّه] تقلید در اعتقادات را [چه برای عموم مردم و چه برای علما] جایز ندانسته و تحقیق و اجتهاد در عقاید را واجب شمرده اند؛ و این اجتهاد اگرچه – در نظر ایشان – از جهت اهمیت، به درجۀ اجتهاد اصطلاحی [اجتهاد در فقه و فروع دین] نمی رسد! اما حداکثر این است که به هر حال اجتهاد در اعتقادات را فرع و شعبه ای از اجتهاد در فروع دین می دانند!

    بنابراین معنای اجتهاد را – صرف نظر از پیچیدگی ها و ظرائف آن – چنین می توان خلاصه کرد: «آگاهی از دلیل و رسیدن به نتیجه [به نحو علمی، تفصیلی و استدلالی]».

    اجتهادی که ما بدان قائلیم محدود به حوزۀ فروع دین نیست، بلکه گستره آن اصول دین را نیز در بر می گیرد؛ یعنی مجتهد کسی است که در اصول و فروع دین به نحو توأمان و هماهنگ، متخصّص و صاحب نظر باشد.

    این «اجتهاد به معنای اعم» – که «اجتهاد به معنای اخصّ» [اجتهاد در فقه و فروع دین] فقط یک جزء آن را تشکیل می دهد – دارای سه رکن و مقوّم است:

    رکن اوّل اجتهاد: جامعیت در علوم اسلامی

    اشراف و احاطه به علوم و معارف اسلامی به نحو اجتهادی و تخصصی؛ و نه در حد نگرش کلی، سطحی و غیر تخصصی!

    علوم اسلامی که یک مجتهد باید از آنها آگاهی تفصیلی و تخصصی داشته باشد نیز بر دو قسم است:

    قسم اول

    “علوم عقلی” که مشتمل بر کلام و فلسفه و عرفان نظری می باشد؛

    قسم دوم

    “علوم نقلی” که در قرآن (اعم از تفسیر و تاویل)، سنت (روایت و درایت)، فقه اصغر [مسائل حلال و حرام] و مقدمه آن یعنی اصول فقه نمود می یابد.

    رکن دوم اجتهاد: آگاهی از علوم انسانی و ضروری

    آگاهی کافی از علوم انسانی و ضروری مانند ادبیات عرب، تاریخ، نگرش سیاسی، اجتماعی و مدیریتی.

    رکن سوم اجتهاد: شناخت مقتضیات زمانی و مکانی

    مجتهد و عالم دین، باید به شرایط و مقتضیات زمان و مکان خود آگاه باشد؛ به این معنا که با علوم و اطلاعات عصر و زمانه ای که در آن زندگی می کند در حد ضرورت آشنا باشد تا بتواند مسائل و تحولات پیرامون خود را به خوبی تجزیه و تحلیل کند؛ زیرا معقول و منطقی نیست که مجتهد، نصوص دینی را به صورت بریده و منقطع از شرایط زمانی و مکانی متعلق به آنها بررسی کند.

    بنابراین هر گاه این ارکان و مقومات سه گانه برای کسی حاصل شد، می توان وی را مجتهد [به معنای اعم که متخصص در همه ابعاد دین است نامید؛ بر خلاف مجتهد به معنای اخص که فقط در یک بعد از ابعاد معارف دینی صاحب نظر است] نامید.

    به همین دلیل است که ما تاکید فراوان داریم بر ضرورت وصول به اجتهاد در همه ساحت های معارف دین و نه فقط یک بعد خاص؛ زیرا شناخت یک جنبه خاص از دین بدون آگاهی از سایر جنبه های آن، یک نگرش تک بعدی و منقطع به عالم دین می دهد که وی را از مسیر اصلی دور می کند، در حالی که شناخت ابعاد گوناگون دین، مجتهد را به یک نگرش کامل، جامع و هماهنگ می رساند.

    مفاصل اصلاح الفکر الشیعی، المفصل العاشر: تحدید هویه الاجتهاد، ص ۱۱۰ -۱۱۳.

    [باید دقت کرد که آیت الله حیدری صرفاً در مقام بیان قاعدۀ کلّی پیرامون «تعریف، هویّت و ارکان اجتهاد» – که آن را صحیح می دانند – می باشند، و نه در صدد تعیین نمودن اشخاص و مصادیق این اصل علمیِ کلّی.
    مشخص نمودن افراد و تطبیق این قاعده بر مصادیق آن، به عهدۀ خود مکلّفین است.

    این تعریف و تصویر از اجتهاد، نظر شخصی و اجتهادی علامه حیدری است که آن را از آیات و روایات و با در نظر گرفتن یک سلسله ملاحظات عقلی برداشت نموده اند. دیگران هم می توانند و آزادند که تعریف خودشان از اجتهاد و ویژگی های علمی و عملی مجتهد را ارائه دهند تا مردم و اهل علم خودشان قضاوت کنند که کدام نگرش و تعریف از اجتهاد دینی، صحیح تر و کامل تر است.

    نباید فراموش کرد که خود مفهوم «اجتهاد» هم باید مورد بازنگری، تدقیق و اجتهاد قرار گیرد! و در این راستا هر کس که صلاحیت نظر دادن دارد، می تواند و حقّ دارد نظر و برداشت خودش از عنصر اجتهاد دینی را – به نحو علمی و مستدل – ارائه دهد و هیچ کس حقّ ندارد یک تعریف واحد از اجتهاد را تعریف انحصاری و نهایی قرار دهد و بدین وسیله راه نظریه پردازی، افق گشایی و برداشت های جدید را بر سایرین ببندد
    و رأی خود را بر دیگران تحمیل کند!].

    • تاریخ : ۱۳۹۶/۱۲/۱۲
    • تعداد مشاهده : 237

  • ویدیوهای ویژه

  • درباره موسسه

    موسسه فکری فرهنگی امام جواد (علیه السلام) افتخار مدیریت پایگاه اطلاع رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی سید کمال حیدری (حفظه الله) را بر عهده دارد. این موسسه علاوه بر مدیریت پایگاه اطلاع رسانی، وظیفه حفظ و نشر تمام آثار معظم له، اعم از نوشتاری، شنیداری و دیداری را برعهده دارد. در این رابطه نیروهای متعددی مشغول به فعالیت بوده ...

    اطلاعات تماس

    •  خیابان سمیه ـ کوچه 12 ـ پلاک 359 
    •  00982537834289 - 00982537740180 
    •  08:00 – 14:00 به وقت تهران